Akty prawne w sprawie konfliktu na Bliskim Wschodzie

Kluczowe rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ

Rezolucja 446 z 22 marca 1979 roku – stwierdziła, że izraelska polityka zakładania osiedli na terytoriach palestyńskich i innych ziemiach arabskich okupowanych od 1967 roku, w tym w Jerozolimie, „nie ma mocy prawnej”. Potwierdziła też zastosowanie IV konwencji genewskiej i wezwała Izrael do zaprzestania przenoszenia własnej ludności cywilnej na terytoria okupowane.

Rezolucja 452 z 20 lipca 1979 roku – ponownie uznała politykę osadniczą za pozbawioną podstaw prawnych i naruszającą IV konwencję genewską. Wezwała Izrael do pilnego zaprzestania zakładania, budowania i planowania osiedli na terenach okupowanych, włącznie z Jerozolimą.

Rezolucja 465 z 1 marca 1980 roku – to jedna z najmocniejszych rezolucji w tej sprawie. Stwierdziła, że działania zmieniające charakter fizyczny, skład demograficzny i status terytoriów okupowanych nie mają mocy prawnej, a przenoszenie izraelskiej ludności na te tereny stanowi rażące naruszenie IV konwencji genewskiej. Wezwała nie tylko do wstrzymania nowych inwestycji, lecz także do likwidacji istniejących osiedli. Zaapelowała ponadto do państw, aby nie udzielały Izraelowi pomocy mogącej wspierać osadnictwo.

Rezolucja 476 z 30 czerwca 1980 roku – dotyczyła przede wszystkim Jerozolimy. Uznała za nieważne działania zmierzające do zmiany charakteru i statusu miasta, w tym osadnictwo, wywłaszczenia i zmiany demograficzne.

Rezolucja 478 z 20 sierpnia 1980 roku – uznała izraelską ustawę ogłaszającą całą Jerozolimę stolicą Izraela za naruszenie prawa międzynarodowego i wezwała państwa, które posiadały ambasady w Jerozolimie, do ich wycofania. Nie jest wyłącznie rezolucją o osiedlach, lecz jest kluczowa dla prawnego statusu osadnictwa we Wschodniej Jerozolimie.

Rezolucja 2334 z 23 grudnia 2016 roku – najważniejsza współczesna rezolucja w tej sprawie. Rada Bezpieczeństwa ponownie stwierdziła, że zakładanie izraelskich osiedli na terytorium palestyńskim okupowanym od 1967 roku, w tym we Wschodniej Jerozolimie, „nie ma mocy prawnej i stanowi rażące naruszenie prawa międzynarodowego”. Zażądała natychmiastowego i całkowitego zaprzestania działalności osadniczej oraz wezwała wszystkie państwa do odróżniania w swoich relacjach terytorium Izraela od terenów okupowanych od 1967 roku.

Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego

Zgromadzenie Ogólne ONZ praktycznie co roku przyjmuje rezolucje zatytułowane „Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem”. Potwierdzają one, że osiedla są nielegalne, żądają całkowitego zaprzestania ich rozbudowy i wskazują na art. 49 IV konwencji genewskiej, zakazujący mocarstwu okupacyjnemu przesiedlania własnej ludności na terytorium okupowane.

Przykładowo:

A/RES/79/91 z 4 grudnia 2024 roku – uznaje izraelskie osiedla za nielegalne, potępia konfiskatę ziemi, przymusowe wysiedlenia i faktyczną aneksję oraz wzywa państwa do nieudzielania pomocy systemowi osadniczemu.
A/RES/79/81 z 3 grudnia 2024 roku – żąda natychmiastowego zakończenia nowego osadnictwa i ewakuacji osadników z okupowanego terytorium palestyńskiego.
A/RES/80/81 z 5 grudnia 2025 roku – ponownie stwierdza nielegalność osiedli i żąda natychmiastowego oraz całkowitego zaprzestania działalności osadniczej.
ES-10/24 z 18 września 2024 roku – przyjęta po opinii doradczej Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, zażądała zakończenia bezprawnej obecności Izraela na okupowanym terytorium, zaprzestania osadnictwa i wycofania osadników.

Rezolucje Rady Praw Człowieka

Także Rada Praw Człowieka ONZ przyjmuje rezolucje nakazujące natychmiastowe zaprzestanie osadnictwa. Rezolucja A/HRC/RES/58/28 żąda zakończenia wszystkich działań osadniczych, ewakuacji osadników oraz demontażu części muru znajdujących się na okupowanym terytorium.

Poza IV konwencją genewską i rezolucjami ONZ istnieje cały system norm, które nakładają się na siebie i są adekwatne w tej sprawie. Osadnictwo jest oceniane nie tylko jako „przenoszenie własnej ludności na teren okupowany”, lecz również jako przejmowanie ziemi, zmiana demografii, faktyczna aneksja, naruszenie prawa Palestyńczyków do samostanowienia oraz – w określonych okolicznościach – zbrodnia wojenna.

Regulamin haski z 1907 roku

Najstarszą podstawą prawną jest Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej, dołączony do IV konwencji haskiej. Traktuje on okupanta nie jako właściciela zdobytego terytorium, lecz jako tymczasowego administratora. Artykuł 43 nakazuje okupantowi w miarę możliwości zachować istniejące prawa i porządek publiczny. Artykuł 46 chroni własność prywatną i zakazuje jej konfiskaty. Artykuł 55 mówi, że państwo okupujące jest jedynie administratorem i użytkownikiem publicznych nieruchomości oraz zasobów, a nie ich właścicielem.

Znaczenie tych przepisów dla osadnictwa jest zasadnicze. Izrael nie może traktować Zachodniego Brzegu jak własnego terytorium przeznaczonego do dowolnego planowania przestrzennego, przejmowania gruntów i budowania infrastruktury dla swojej ludności. Okupacja nie przenosi suwerenności na okupanta, a jej uprawnienia są ograniczone tymczasowością, koniecznością wojskową i interesem miejscowej ludności. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że Regulamin haski wiąże Izrael jako prawo zwyczajowe.

Karta Narodów Zjednoczonych i zakaz zdobywania ziemi siłą

Artykuł 2 ust. 4 Karty Narodów Zjednoczonych zakazuje używania siły przeciwko integralności terytorialnej innych państw i narodów. Z tej normy wynika zasada, że terytorium nie może zostać legalnie nabyte wskutek wojny.

Sama okupacja wojskowa nie jest jeszcze równoznaczna z uzyskaniem suwerenności. Może być stanem przejściowym, ale nie wolno wykorzystywać jej do trwałego włączania terytorium do własnego państwa. Rozbudowa osiedli, rozszerzanie izraelskiego prawa, budowanie muru, przejmowanie zasobów i tworzenie nieodwracalnej infrastruktury zostały przez MTS uznane za działania prowadzące do faktycznej aneksji części Zachodniego Brzegu. Trybunał stwierdził w 2024 roku, że Izrael nie ma prawa wykonywać suwerennych uprawnień nad żadną częścią okupowanego terytorium.

Prawo narodów do samostanowienia

Prawo Palestyńczyków do samostanowienia wynika z Karty ONZ, wspólnego artykułu 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, a także z prawa zwyczajowego.

Osadnictwo narusza to prawo, ponieważ rozczłonkowuje terytorium, przejmuje ziemię i zasoby oraz utrudnia stworzenie spójnego, suwerennego państwa palestyńskiego. W opinii z 2024 roku MTS uznał prawo Palestyńczyków do samostanowienia za normę o fundamentalnym, bezwzględnym charakterze. Osiedla i aneksja nie są więc tylko problemem administracji okupacyjnej – stanowią również przeszkodę w wykonywaniu prawa całego narodu do określenia własnego statusu politycznego.

Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego

Statut Rzymski idzie dalej niż IV konwencja genewska, ponieważ przenosi sprawę z poziomu odpowiedzialności państwa na poziom odpowiedzialności karnej konkretnych osób. Artykuł 8 ust. 2 lit. b pkt viii uznaje za zbrodnię wojenną:

bezpośrednie lub pośrednie przenoszenie przez mocarstwo okupacyjne części własnej ludności cywilnej na okupowane terytorium.

Sformułowanie „bezpośrednio lub pośrednio” obejmuje nie tylko fizyczne przewożenie osadników, ale również politykę państwa: finansowanie osiedli, udostępnianie gruntów, tworzenie infrastruktury, ochronę wojskową i zachęty ekonomiczne. Oznacza to, że polityka osadnicza może stanowić nie tylko naruszenie zobowiązań Izraela jako państwa. Osoby odpowiedzialne za jej planowanie i realizację mogą ponosić indywidualną odpowiedzialność przed MTK.

Międzynarodowe prawo praw człowieka

Na okupowanych terytoriach obowiązuje równolegle prawo konfliktów zbrojnych i międzynarodowe prawo praw człowieka. Szczególne znaczenie mają:

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych,
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych,
Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej.

Dotyczą one między innymi prawa do równego traktowania, własności, życia rodzinnego, mieszkania, swobody przemieszczania się, edukacji, zdrowia i ochrony przed dyskryminacją.

MTS stwierdził w 2024 roku, że system ograniczeń przemieszczania się, pozwoleń na pobyt, wyburzeń oraz oddzielenia osadników od Palestyńczyków narusza postanowienia obu paktów. Uznał również, że izraelskie środki tworzą i utrzymują niemal całkowitą separację społeczności i przez to naruszają art. 3 Konwencji o likwidacji dyskryminacji rasowej, zakazujący segregacji rasowej i apartheidu. Trybunał stwierdził naruszenie tego artykułu, choć nie użył w sentencji prostego sformułowania, że cały system stanowi zbrodnię apartheidu.

Opinia MTS z 2024 roku

Opinia z 19 lipca 2024 roku jest najbardziej całościowym dokumentem prawnym w tej sprawie. Trybunał nie ograniczył się już do konkretnych osiedli lub muru. Zbadał cały system: osadnictwo, konfiskaty ziemi, eksploatację zasobów, stosowanie izraelskiego prawa, wysiedlenia, przemoc osadników, ograniczenia ruchu i aneksję.

MTS uznał, że:

wszystkie izraelskie osiedla na Zachodnim Brzegu i we Wschodniej Jerozolimie są utrzymywane z naruszeniem prawa;
polityka Izraela prowadzi do aneksji dużych części terytorium;
dalsza obecność Izraela na okupowanym terytorium jest bezprawna;
Izrael musi natychmiast zaprzestać nowego osadnictwa;
powinien ewakuować osadników;
musi uchylić przepisy podtrzymujące nielegalną sytuację;
ma obowiązek dokonać pełnej reparacji wyrządzonych szkód;
inne państwa nie mogą uznawać ani wspierać tej sytuacji.

Opinia doradcza formalnie nie jest wyrokiem w sporze pomiędzy państwami, ale stanowi autorytatywną wykładnię prawa dokonaną przez główny organ sądowy ONZ.

Artykuły o odpowiedzialności państw

Ważne są również przyjęte przez Komisję Prawa Międzynarodowego Artykuły o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne z 2001 roku. Nie są osobnym traktatem, ale wiele zawartych w nich zasad odzwierciedla prawo zwyczajowe i jest regularnie stosowanych przez MTS. Zgodnie z nimi państwo odpowiedzialne za trwające naruszenie musi:

zakończyć bezprawne działanie,
zagwarantować jego niepowtórzenie,
dokonać pełnej reparacji, obejmującej restytucję, odszkodowanie lub zadośćuczynienie.

W przypadku poważnego naruszenia norm bezwzględnych art. 41 nakłada na wszystkie państwa obowiązek współpracy w celu zakończenia naruszenia, nieuznawania jego skutków za legalne i nieudzielania pomocy w utrzymywaniu powstałej sytuacji. To właśnie na tej podstawie formułuje się argument, że państwa nie powinny finansować osiedli, uznawać produktów z osiedli za produkty izraelskie, zawierać umów obejmujących okupowane terytoria ani wspierać przedsiębiorstw bezpośrednio uczestniczących w ich rozbudowie.

Konwencja apartheidu

Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu z 1973 roku uznaje apartheid za zbrodnię międzynarodową. Obejmuje ona nieludzkie działania dokonywane w celu ustanowienia i utrzymania dominacji jednej grupy nad inną oraz jej systematycznego uciskania. Statut Rzymski również wymienia apartheid jako zbrodnię przeciwko ludzkości. Użycie tej kwalifikacji wymaga jednak wykazania nie tylko dyskryminacji, lecz także istnienia zinstytucjonalizowanego systemu dominacji i zamiaru jego utrzymania. Dlatego słowo „apartheid” ma tutaj precyzyjne znaczenie prawne, a nie tylko publicystyczne.

Porozumienia z Oslo

Porozumienia z Oslo z lat 1993–1995 stworzyły Autonomię Palestyńską i podzieliły Zachodni Brzeg na obszary A, B i C. Nie zalegalizowały jednak osadnictwa ani nie przekazały Izraelowi suwerenności nad obszarem C. MTS podkreślił w 2024 roku, że Oslo nie może być interpretowane jako zgoda Palestyńczyków na aneksję, stałą okupację lub rezygnację z praw wynikających z prawa międzynarodowego. Umowa polityczna nie może uchylić zakazu zdobywania terytorium siłą ani prawa narodu do samostanowienia.